Deniz Gezmiş’i İdama Götüren Kanun Neden İki Kez Çıkarıldı? | 6 Mayıs 1972 | ARŞİV #7
Arşiv
1,525 views
6 Mayıs 1972, Ankara Merkez Kapalı Cezaevi. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın idamının yolunu açan kanun bir gün önce Resmî Gazete'de yayımlanmıştı. Ama bu, aynı iş için çıkarılan ikinci kanundu: Meclis bu üç kişinin asılmasına iki kez karar vermiş, ilk kanun Anayasa Mahkemesi'nde iptal edilmişti.
THKO'nun kuruluşundan Şarkışla ve Gemerek'teki yakalanmaya, 25 sanıklı askerî davadan Askerî Yargıtay'ın 18 ölüm cezasından yalnız üçünü onamasına, Millet Meclisi'nin 10 Mart ve 24 Nisan 1972 oylamalarına ve Anayasa Mahkemesi'nin biçim yönünden iptal kararına kadar süreci TBMM tutanakları, oy cetvelleri ve resmî metinlerle anlatıyoruz. Kimin ne oy verdiği tutanaklardaki isim listelerinden alındı.
ARŞİV · Yakın Türkiye Tarihi · Bölüm 7 / 90
Önceki bölüm: Kızıldere (1972)
Sıradaki bölüm: 1973: Korutürk Krizi ve Ecevit–Erbakan Koalisyonu
BÖLÜMLER
00:00 Giriş: 6 Mayıs 1972 ve iki kez çıkarılan kanun
01:08 THKO ve 1971'in ilk ayları
02:14 Şarkışla, Gemerek, Pınarbaşı: yakalanma
03:18 Askerî mahkeme: 25 sanık, 18 ölüm cezası
04:39 Askerî Yargıtay: on sekizden üçe
05:48 10 Mart 1972: Meclis'teki ilk oylama
07:09 Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararı
08:20 24 Nisan 1972: ikinci oylama, kim ne oy verdi
09:32 Mektuplar ve son gece
10:51 Sonrası: Ulucanlar ve 1973
KAYNAKLAR
TBMM Tutanak Dergisi, Millet Meclisi, 3. Dönem, 58. Birleşim, 10.3.1972 (kanunun tümü açık oylaması: 238 kabul, 53 ret, 6 çekimser; oy cetveli ve isim listeleri s. 229–232)
M. Meclisi S. Sayısı 509 (Başbakanlık tezkeresi 9.2.1972; Adalet Komisyonu raporu 7.3.1972)
Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, 42. Birleşim, 16.3.1972 (105 kabul, 36 ret) ve 54. Birleşim, 2.5.1972 (111 kabul, 34 ret)
1576 sayılı Kanun (RG 25.3.1972, sayı 14139) ve 1586 sayılı Kanun (RG 5.5.1972, sayı 14178)
Anayasa Mahkemesi, E.1972/13, K.1972/18, 6.4.1972 (AYM Kararlar Dergisi, Sayı 10)
TBMM Tutanak Dergisi, Millet Meclisi, 3. Dönem, 77. Birleşim, 24.4.1972 (İsmet İnönü'nün konuşması; 273 kabul, 48 ret, 2 çekimser; isim listeleri s. 235–238)
Halit Çelenk, 1. THKO Davası (Yöntem Yay., 1974; 68'liler Birliği Vakfı, 2008)
Euronews Türkçe, 6.5.2022 · Hürriyet · bianet (kronoloji) · CNN Türk (Deniz Gezmiş'in babasına mektubu) · Burhan Dodanlı, Darağacı (Cafrande aktarımı)
DÜZELTME: Videoda İsmet İnönü'nün 24 Nisan 1972 konuşmasındaki söz "Siyasî suçlardan dolayı idam cezası olmaz" diye aktarılmıştır; tutanaktaki ifade birebir şöyledir: «Siyasî suçlardan dolayı idam cezası yapılmasın.» (MM 77. Birleşim, 24.4.1972).
NOT: Yakalanma ve eylemlerle ilgili ayrıntılar mahkeme kararındaki anlatımdan (Çelenk'in derlemesi) aktarılmıştır; sanıkların savunması ve devletin iddiası ayrı ayrı verilmiştir. İnfaz basına kapalıydı; sehpadaki son sözler avukatların ve sonraki yayınların aktarımına dayanır ve sürümler arasında farklar vardır, bu yüzden özetlenmiştir. 10 Mart oylamasının taranmış isim listesinde İsmet İnönü'nün oyu okunaksız olduğundan bu oy için bilgi verilmemiştir. Tutanakta Başkan'ın sözlü açıklamasındaki katılımcı sayısı (279) oy cetveliyle (297) uyuşmadığından yalnız kabul/ret/çekimser sayıları verilmiştir. Deniz Gezmiş'in fotoğrafları yerine isim kartları kullanılmıştır. Haritalar şematiktir.
GÖRSELLER (Wikimedia Commons)
Victor Grigas, Ankara ve İstanbul 1970 (7 fotoğraf) — CC BY-SA 2.0
Furkan Akkurt, Ulucanlar Cezaevi Müzesi ve Deniz Gezmiş'e ait kelepçe (4 fotoğraf) · 07 · Gargarapalvin, Ulucanlar Cezaevi Müzesi · Modern primat, Karşıyaka Mezarlığı · T88288, İstanbul Üniversitesi · Buzancar, Şarkışla ve Gemerek — CC BY-SA 4.0
Makril, TBMM binası · Vikiçizer, Pınarbaşı · Bernard Gagnon, Kayseri Kalesi — CC BY-SA 3.0
Kadı, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi — CC BY 2.0
Ankara'dan, Ulucanlar Cezaevi Müzesi · Anefo, İsmet İnönü — CC0
Robert LeRoy Knudsen, Nihat Erim · Murat Karabulut (VOA), Anayasa Mahkemesi · Charismaniac, Şarkışla — kamu malı
fototeca.iiccr.ro, Cevdet Sunay — atıf
Belge sayfaları: TBMM ve Cumhuriyet Senatosu tutanakları, M. Meclisi S. Sayısı 509, 1576 ve 1586 sayılı kanunlar, AYM Kararlar Dergisi (resmî metin). Grafik ve animasyonlar ARŞİV kanalına aittir.
MÜZİK
"Colorless Aura", "Static Motion", "Redletter", "Constance", "Dark Times", "Promises to Keep" — Kevin MacLeod (incompetech.com)
Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License — http://creativecommons.org/licenses/b...
SES EFEKTLERİ
Packsmithy (packsmithy.com) – CC BY 4.0 · Gregor Quendel (www.gregorquendel.com) – CC BY 4.0
Additional sounds: Joseph SARDIN – BigSoundBank.com (CC0)
#DenizGezmiş #TürkiyeTarihi #Belgesel #Arşiv #1972
1 Comments
Deniz Gezmiş’i İdama Götüren Kanun Neden İki Kez Çıkarıldı? | 6 Mayıs 1972 | ARŞİV #7
Arşiv
1,525 views
6 Mayıs 1972, Ankara Merkez Kapalı Cezaevi. Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan'ın idamının yolunu açan kanun bir gün önce Resmî Gazete'de yayımlanmıştı. Ama bu, aynı iş için çıkarılan ikinci kanundu: Meclis bu üç kişinin asılmasına iki kez karar vermiş, ilk kanun Anayasa Mahkemesi'nde iptal edilmişti.
THKO'nun kuruluşundan Şarkışla ve Gemerek'teki yakalanmaya, 25 sanıklı askerî davadan Askerî Yargıtay'ın 18 ölüm cezasından yalnız üçünü onamasına, Millet Meclisi'nin 10 Mart ve 24 Nisan 1972 oylamalarına ve Anayasa Mahkemesi'nin biçim yönünden iptal kararına kadar süreci TBMM tutanakları, oy cetvelleri ve resmî metinlerle anlatıyoruz. Kimin ne oy verdiği tutanaklardaki isim listelerinden alındı.
ARŞİV · Yakın Türkiye Tarihi · Bölüm 7 / 90
Önceki bölüm: Kızıldere (1972)
Sıradaki bölüm: 1973: Korutürk Krizi ve Ecevit–Erbakan Koalisyonu
BÖLÜMLER
00:00 Giriş: 6 Mayıs 1972 ve iki kez çıkarılan kanun
01:08 THKO ve 1971'in ilk ayları
02:14 Şarkışla, Gemerek, Pınarbaşı: yakalanma
03:18 Askerî mahkeme: 25 sanık, 18 ölüm cezası
04:39 Askerî Yargıtay: on sekizden üçe
05:48 10 Mart 1972: Meclis'teki ilk oylama
07:09 Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararı
08:20 24 Nisan 1972: ikinci oylama, kim ne oy verdi
09:32 Mektuplar ve son gece
10:51 Sonrası: Ulucanlar ve 1973
KAYNAKLAR
TBMM Tutanak Dergisi, Millet Meclisi, 3. Dönem, 58. Birleşim, 10.3.1972 (kanunun tümü açık oylaması: 238 kabul, 53 ret, 6 çekimser; oy cetveli ve isim listeleri s. 229–232)
M. Meclisi S. Sayısı 509 (Başbakanlık tezkeresi 9.2.1972; Adalet Komisyonu raporu 7.3.1972)
Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi, 42. Birleşim, 16.3.1972 (105 kabul, 36 ret) ve 54. Birleşim, 2.5.1972 (111 kabul, 34 ret)
1576 sayılı Kanun (RG 25.3.1972, sayı 14139) ve 1586 sayılı Kanun (RG 5.5.1972, sayı 14178)
Anayasa Mahkemesi, E.1972/13, K.1972/18, 6.4.1972 (AYM Kararlar Dergisi, Sayı 10)
TBMM Tutanak Dergisi, Millet Meclisi, 3. Dönem, 77. Birleşim, 24.4.1972 (İsmet İnönü'nün konuşması; 273 kabul, 48 ret, 2 çekimser; isim listeleri s. 235–238)
Halit Çelenk, 1. THKO Davası (Yöntem Yay., 1974; 68'liler Birliği Vakfı, 2008)
Euronews Türkçe, 6.5.2022 · Hürriyet · bianet (kronoloji) · CNN Türk (Deniz Gezmiş'in babasına mektubu) · Burhan Dodanlı, Darağacı (Cafrande aktarımı)
DÜZELTME: Videoda İsmet İnönü'nün 24 Nisan 1972 konuşmasındaki söz "Siyasî suçlardan dolayı idam cezası olmaz" diye aktarılmıştır; tutanaktaki ifade birebir şöyledir: «Siyasî suçlardan dolayı idam cezası yapılmasın.» (MM 77. Birleşim, 24.4.1972).
NOT: Yakalanma ve eylemlerle ilgili ayrıntılar mahkeme kararındaki anlatımdan (Çelenk'in derlemesi) aktarılmıştır; sanıkların savunması ve devletin iddiası ayrı ayrı verilmiştir. İnfaz basına kapalıydı; sehpadaki son sözler avukatların ve sonraki yayınların aktarımına dayanır ve sürümler arasında farklar vardır, bu yüzden özetlenmiştir. 10 Mart oylamasının taranmış isim listesinde İsmet İnönü'nün oyu okunaksız olduğundan bu oy için bilgi verilmemiştir. Tutanakta Başkan'ın sözlü açıklamasındaki katılımcı sayısı (279) oy cetveliyle (297) uyuşmadığından yalnız kabul/ret/çekimser sayıları verilmiştir. Deniz Gezmiş'in fotoğrafları yerine isim kartları kullanılmıştır. Haritalar şematiktir.
GÖRSELLER (Wikimedia Commons)
Victor Grigas, Ankara ve İstanbul 1970 (7 fotoğraf) — CC BY-SA 2.0
Furkan Akkurt, Ulucanlar Cezaevi Müzesi ve Deniz Gezmiş'e ait kelepçe (4 fotoğraf) · 07 · Gargarapalvin, Ulucanlar Cezaevi Müzesi · Modern primat, Karşıyaka Mezarlığı · T88288, İstanbul Üniversitesi · Buzancar, Şarkışla ve Gemerek — CC BY-SA 4.0
Makril, TBMM binası · Vikiçizer, Pınarbaşı · Bernard Gagnon, Kayseri Kalesi — CC BY-SA 3.0
Kadı, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi — CC BY 2.0
Ankara'dan, Ulucanlar Cezaevi Müzesi · Anefo, İsmet İnönü — CC0
Robert LeRoy Knudsen, Nihat Erim · Murat Karabulut (VOA), Anayasa Mahkemesi · Charismaniac, Şarkışla — kamu malı
fototeca.iiccr.ro, Cevdet Sunay — atıf
Belge sayfaları: TBMM ve Cumhuriyet Senatosu tutanakları, M. Meclisi S. Sayısı 509, 1576 ve 1586 sayılı kanunlar, AYM Kararlar Dergisi (resmî metin). Grafik ve animasyonlar ARŞİV kanalına aittir.
MÜZİK
"Colorless Aura", "Static Motion", "Redletter", "Constance", "Dark Times", "Promises to Keep" — Kevin MacLeod (incompetech.com)
Licensed under Creative Commons: By Attribution 4.0 License — http://creativecommons.org/licenses/b...
SES EFEKTLERİ
Packsmithy (packsmithy.com) – CC BY 4.0 · Gregor Quendel (www.gregorquendel.com) – CC BY 4.0
Additional sounds: Joseph SARDIN – BigSoundBank.com (CC0)
#DenizGezmiş #TürkiyeTarihi #Belgesel #Arşiv #1972